OP/ED: Dve promene, jedna lekcija

OP/ED: Dve promene, jedna lekcija

Piše: Ditmir Bushati *

Odluka Grčke da proširi teritorijalne vode na 12 milja u Jonskom moru prenosi jasnu političku poruku koja odražava promene koje su se dogodile u poslednje dve godine. Ovo predstavlja prvo proširenje od kraja Drugog svetskog rata i dolazi odmah nakon zaključenja sporazuma o razgraničenju sa Italijom i Egiptom, nastavka pripremnih razgovora sa Turskom, kao i izjave za javnost u vezi sa predstojećim razgraničenjem pomorske zone sa Albanijom arbitražom međunarodnog suda.

Iako potez Grčke utiče samo na širenje njenog teritorijalnog mora u Jonskom moru, premijer Mitsotakis rekao je da je suvereno pravo Grčke da proširi svoje teritorijalne vode kad god i gde god to smatra odgovarajućim, uključujući južni Krit i druge oblasti. Ovaj stav je utemeljen u pratećoj deklaraciji o ratifikaciji Konvencije o pravu mora Montego zaliva od strane Grčke, koja predviđa privremenu primenu širine teritorijalnog mora na 6 nautičkih milja, sa pravom na 12 nautičke milje u bilo kom trenutku.

Međutim, s obzirom na kontekst u kojem Turska bilo koje širenje na Egejskom moru smatra kao casus belli (povod za rat), očigledno je da se suočavamo sa promenom tradicionalnog stava grčke spoljne politike, čiji je cilj bio da započne širenje teritorijalnih voda, u početku u Egejskom moru. Prema tome, ovom promenom stava nastoji se diferencirati tretman pitanja u vezi sa razgraničenjem pomorskih zona sa Turskom, u odnosu na druge zemlje, uzimajući u najmanju ruku prednost stvorenih presedana.

Nastavak grčko-turskih pripremnih pregovora, više od pružanja rešenja za niz složenih pitanja između dve zemlje, ima za cilj smirivanje tenzija između njih i izbegavanje sankcija EU protiv Turske, prepoznajući nezamenljivu ulogu ove druge na Mediteranu i Bliskom Istoku, radujući se jasnijoj slici nove dinamike u regionu za koju se očekuje da će biti oblikovana novom američkom administracijom predsednika Bajdena.

Druga promena potvrđuje odstupanje od tradicionalne grčke pozicije koja zahteva puni efekat za ostrva u odnosu na kopno. Ova promena se jasno pokazuje u zaključivanju pomorskih sporazuma sa Italijom i Egiptom.

Italija i Grčka potpisale su sporazum o razgraničenju kontinentalnog pojasa 24. maja 1977. godine. Činjenica da grčko ostrvo Othonoi nije dobila puni efekat dovela je do modifikacije srednje ekvidistancijske linije kako bi se postiglo pravično rešenje. Drugim rečima, stranke su se složile da smanje uticaj grčkog ostrva za 3,5% u poređenju sa kontinentalnom Italijom. Što se tiče teritorijalnog mora, stranke su za ovo ostrvo automatski prihvatile širinu od 12 nautičkih milja, jer se udaljenost između ove dve zemlje proteže preko 24 nautičke milje.

Dana 13. juna 2020. godine, Italija i Grčka potpisale su sporazum o razgraničenju ekskluzivnih ekonomskih zona kojim se potvrđuje linija razgraničenja sporazuma iz 1977. Ovim sporazumom dozvoljava se odgovarajućim ribolovnim flotama da rade van linije razgraničenja ekskluzivne ekonomske zone, međutim bez ulaska u odgovarajuće teritorijalno more, u skladu sa pravnom tekovinom EU. Razgraničenje ekskluzivne ekonomske zone omogućava dvema zemljama da ostvare svoja suverena prava u korišćenju energije vetra, podvodnih komunikacionih kablova, naučnih istraživanja i divljih životinja.

Uprkos svom primarnom fokusu na Egejskom moru, Grčka je nastavila da sklapa sporazume o razgraničenju sa drugim pomorskim susedima. U početku sa Italijom, s kojom imaju istu politiku ribarstva kao i države članice EU. Posle toga, Grčka je zaključila sporazum sa Egiptom o razgraničenju kontinentalnog pojasa i ekskluzivne ekonomske zone, 6. avgusta 2020.godine. Zanimljivo je napomenuti da je linija razgraničenja oko koje su se strane dogovorile delimična. Nezaključena tačka je morsko područje ispred grčkog ostrva Kastelorizo, smeštenog samo 2 km od Turske. Nepotpuno zaključivanje linije razgraničenja između Grčke i Egipta dolazi kao rezultat nedostatka grčko-turskog sporazuma o utvrđivanju uticaja koji bi Kastelorizo imao na kontinentalni pojas i ekskluzivnu ekonomsku zonu. Ostrvo Kastelorizo takođe utiče na: (I) mogućnost razgraničenja pomorskih zona između Turske i Egipta; (II) linija pomorskog razgraničenja između Turske i Kipra; (III) linija razgraničenja između Grčke i Kipra.

Sporazum između Grčke i Egipta direktno utiče na memorandum potpisan između Turske i Libije, koji odražava geografsku stvarnost. Shodno tome, linija razgraničenja između Grčke i Egipta započinje sa Krita i okolnih ostrva kao što su Karpathos, Koufonisi, Kasos, čije postojanje nije uzeto u obzir u memorandumu između Turske i Libije.

U sporazumu između Grčke i Egipta, efekat grčkih ostrva u razgraničenju i kontinentalnog pojasa i ekskluzivne ekonomske zone smanjen je do 10% ispred kopna Egipta. S obzirom da je udaljenost između Grčke i Egipta mnogo veća od 24 nautičke milje, grčka ostrva su automatski uživala puni efekat za teritorijalne vode; odnosno 12 nautičkih milja.

Egipat je prihvatio delimični sporazum zadržavajući svoju neutralnost prema grčko-turskom sporu. Grčka je u međuvremenu napustila svoj tradicionalni stav o maksimiziranju efekta ostrva kako bi osigurala sporazum koji ometa memorandum Turske i Libije. Iako je ovaj memorandum podnet UN-u nakon što su ga stranke potpisale 27. novembra 2019. godine, kao izraz njihove političke volje, on ne povlači za sobom pravne gravitacije međunarodnog sporazuma.

U kontekstu kada Albanija i Grčka pribegavaju arbitraži međunarodnog suda za razgraničenje pomorskih zona, novi pristup Grčke u ostvarivanju prava na more i uspostavljanju presedana trebalo bi da nam posluži kao lekcija za bolju orijentaciju, kako bi se postiglo pošteno i ravnopravno razgraničenje u Jonskom moru.

Ne smemo zaboraviti da je sporazum između Albanije i Grčke iz 2009. godine na našu štetu ignorisao presedan stvoren 1977. godine, smanjujući uticaj ostrva Othonoi na kontinentalnom pojasu ispred kopna. Ovaj presedan je takođe potvrđen nedavnim sporazumima Italija-Grčka i Grčka-Egipat.

Gore pomenuti sporazumi korisni su za razumevanje da će, uprkos domaćem zakonodavstvu o širini teritorijalnog mora, Međunarodno morsko pravo i odraz principa 12 nautičkih milja na odgovarajućoj geografskoj teritoriji uvek prevladavati.

Grčka deli teritorijalne vode samo sa Albanijom i Turskom, jer su rastojanja između obala manja od 24 nautičke milje. Shodno tome, za razliku od gore pomenutih slučajeva sa Italijom i Egiptom, gde princip 12 nautičkih milja automatski potiče iz Konvencije o pomorskom pravu Montego zaliva, bez potrebe za povlačenjem linije razgraničenja za teritorijalno more, u albansko-grčkim i grčko-turskim slučajevima potrebno je definisati linije razgraničenja teritorijalnih mora.

Presedani koji su uspostavljeni, posebno u regionu, indikativni su za očekivanja i ishod sudskog procesa koji će se odvijati sa Grčkom za razgraničenje pomorskih zona. Zbog toga je potreban sistemski pristup albanskih institucija da bi nastavili raditi na dovršetku procesa razgraničenja sa Italijom i Crnom Gorom kao strateškim prioritetom, a zašte ne i stvaranjem svojih presedana. Pored toga, ostvarivanje prava na more mora ponovo da potvrdi značaj mediteranske dimenzije naše spoljne politike. / ibna

* Ditmir Bushati je bivši ministar spoljnih poslova Albanije